  Turkish-HOWTO
  Grkem etin, gorkem@gelecek.com.tr
  v1.0, 21 September 1999

  Bu belge, Linux iletim sistemi altndaki Trke sorunlarna zm getirmek
  amacyla, mevcut Trke desteinin nasl kullanlabileceini anlatyor.
  ______________________________________________________________________

  Table of Contents


  1. Giri

     1.1 Srm deiiklikleri

  2. HOWTO belgeleri

     2.1 Tm HOWTO belgelerini nerede bulabilirim?
        2.1.1 Trke-NASIL belgeleri
           2.1.1.1 Dier Trke kaynaklar

  3. Klavye ayarlar

     3.1 Klavye tu takm yklenmesi
     3.2 Bu tutakmlarn nerede bulabilirim?

  4. Metin ekran (konsol) yaztiplerinin yklenmesi

     4.1 Son dzeltmeler

  5. eitli uygulamalarda Trke kullanm

     5.1 Pine
     5.2 Netscape
     5.3 KDE altnda Trke
     5.4 kvt
     5.5 GNOME altnda Trke

  6. Zaman dilimi ayarlar

  7. X Window destei

     7.1 X Window Trke yaztiplerinin yklenmesi
     7.2 X Window altnda Trke klavye kullanlmas

  8. Yaplacaklar



  ______________________________________________________________________

  11..  GGiirrii

  Bu belge, Linux ve baz zel durumlarda UNIX iletim sisteminde Trke
  kullanabilmek iin gereken eklemeler hakknda okuyucuyu bilgilendirmek
  iin yazld. Trke'ye ait olan latin5, bir baka adyla ISO8859-9
  standardnn, Amerika ve baz Avrupa lkelerince kullanlan latin1 standard
  ile ayn olmamas nedeniyle sadece Linux deil, hemen hemen tm iletim
  sistemlerinde bu sorunu fazlasyla yayor olmalsnz. leride ele alnacak
  konular ile bu skntlarn pek ounu atlatacanz mit ediyorum. Eer metin
  ekranda, X Window altnda Trke yazamyor ve okuyamyorsanz, pine ve
  Netscape gibi uygulamalarda Trke karakterleri gremiyorsanz bizi
  izlemeye devam edin.

  Bu belgedeki zm denemelerimi Red Hat Linux ile yaptm.  almayan, eksik
  bilgi ieren ya da eklenmesinde fayda grdnz bir blm grdnzde
  gorkem@gelecek.com.tr adresine bir ileti yollamanz yeterlidir.
  zellikle dier Linux datmlarnda yaplacak ilemler farkl olabilir, bu
  nedenle eitli Linux datmlarnda karlatnz zmleri bana gnderebilirsiniz.



  11..11..  SSrrmm ddeeiiiikklliikklleerrii

  SSrrmm 11..00 :: Turkish-HOWTO'nun yazlmas. Hala belirli alanlarda Trke
  sorunlar yaadmdan dolay bu belgenin 1.0 srmde kalmayacan mit ediyorum.
  Dosya, birtakm alanlarda eksiklikler ierebilir. Burada grmek
  istediiniz ne varsa bana bir ileti gnderin. Tm mektuplarnza cevap
  vermeye alacam.




  22..  HHOOWWTTOO bbeellggeelleerrii

  Linux'un HOWTO belgeleri, Linux merakllar tarafndan biraraya getirilmi
  ve hepsi belirli bir konuyu ele alan inceleme yazlarndan oluuyor. Hem
  teorik, hem de pratik zmler ieren bu belgeleri tm Linux kullanclarnn
  okumalarn tavsiye ederim.


  22..11..  TTmm HHOOWWTTOO bbeellggeelleerriinnii nneerreeddee bbuullaabbiilliirriimm??



  +o  Datmla birlikte : Eer alr durumda bir Linux datmnz varsa, baz
     durumlarda gncelliini ksmen yitirmi, ancak deerli bilgiler ieren
     belgelere /usr/doc dizininden eriebilirsiniz. Buradaki HOWTO dizini
     altnda ise tahmin edebileceiniz gibi HOWTO belgelerini
     bulabilirsiniz.

  +o  Eer HOWTO belgelerini kurmamsanz, ya da elinizde bir Linux datm
     yoksa en yakn sunsite arivinden de bu belgeleri almanz mmkn:
     www.metu.edu.tr/ldp/HOWTO <www.metu.edu.tr/ldp/HOWTO>


  22..11..11..  TTrrkkee--NNAASSIILL bbeellggeelleerrii


  Baz HOWTO belgelerinin evrilmesi sonucu oluturulan Trke Linux-NASIL
  sayfalarna www.linux.org.tr <http://www.linux.org.tr> adresinden
  ulaabilirsiniz.


  22..11..11..11..  DDiieerr TTrrkkee kkaayynnaakkllaarr


  +o  Trkiye Linux Kullanclar Grubu, www.linux.org.tr
     <http://www.linux.org.tr>

  +o  Gelecek Biliim ve letiim A., www.gelecek.com.tr
     <http://www.gelecek.com.tr>


  Haber bekleri :




  +o  news.pcmagazine.com.tr (pcmag.linux)


  +o  news.istanbul.edu.tr (tr.bilgisayar.isl-sistemleri.linux)



  Kitaplar :


  Trkiye'de Linux ile ilgili km tm yaynlara www.gelecek.com.tr
  <http://www.gelecek.com.tr> adresinden ulaabilirsiniz.



  33..  KKllaavvyyee aayyaarrllaarr

  Bu blmde, metin ekranda Trke yazmak iin gerekli programlar
  inceleyeceiniz. Bunlardan ilki, bilgisayara Trke klavye tu takm
  haritasn gsterecek olan loadkeys komutudur. loadkeys komutu ve uygun
  bir Trke klavye dalm haritas yardmyla istediimiz bir Trke klavyeyi (Q
  Trke, F Trke gibi) ykleyebiliriz.



  33..11..  KKllaavvyyee ttuu ttaakkmm yykklleennmmeessii


  loadkeys komutunun kullanm ok basittir. Datmnzda bulunan ve
  /usr/lib/kbd/keymaps/i386 dizini altna yerletirilmi olan klavye
  haritalarndan bir tanesini sein. Aslnda klavye haritalarnn adn bilmek
  zorunda deilsiniz, burada kullanabileceiniz dosyalar ve ne tip bir
  klavyeyi yklediklerini grebilirsiniz:




  +o  trq.map : Trke Q klavye

  +o  trf.map : Trke F klavye

  +o  tralt.map : Bu klavye ile, ALT tuu ile birlikte bastnz bir
     karakterin karl olan Trke karakter ekranda belirecektir. rnek
     olarak ALT ve "c" karakterlerine bastnz zaman "", ALT ve "G"
     karakterlerine bastnzda ise "" harfi grlecektir. Bu klavye dalm, Q
     klavyeye alkn, ancak arada bir Trke yazmak isteyenler iin ideal
     grnnyor. Ancak hzl kullanmak iin biraz zaman istiyor.



  imdi loadkeys komutunu birka rnekte kullanalm:




       $ loadkeys trq.map                 (Trke Q klavye haritasn ykle)
       $ loadkeys trf.map                 (Trke F klavye haritasn ykle)
       $ loadkeys tralt.map               (Trke F klavye haritasn ykle)




  Eer normal US klavye haritasna dnmek isterseniz, defkeymap klavye elem
  dosyasn kullann.



       $ loadkeys defkeymap

  Yaplan tm ilemler tm sistemde etkin olacaktr. Bir kullanc alma
  yaptktan sonra sistem kapanncaya, ya da baka bir klavye dalm yklenince
  dein klavye dzeni ayn kalr.



  Not: ou Linux datmlarnda bulunan kbd paketi sistemde kullanlabilecek
  klavye elem (dalm) dosyalarn ve yaztiplerini ierir. Son zamanlarda,
  diskten tasarruf salamak amacyla hem yaztipi, hem de klavye elem
  dosyalar sktrlarak kullanlmaktadr. Bu tip sktrlm dosyalarn sonu .gz
  ile biter (rnein trq.map.gz).  loadkeys ve setfont komutlar herhangi
  bir sorunla karlamadan bu dosyalar okuyabilecek ve gerekli ilemleri
  yapacaktr.




  33..22..  BBuu ttuuttaakkmmllaarrnn nneerreeddee bbuullaabbiilliirriimm??

  Eer kullandnz datmda trq.map, trf.map ya da tralt.map klavye elem
  dosyalarn bulamyorsanz ve yukardaki komutlar ilerken hata mesaj
  alyorsanz, ftp.gelecek.com.tr <ftp://ftp.gelecek.com.tr/pub/turkce>
  adresinden bu dosyalar indirmeniz mmkndr.



  Dilediiniz klavye dzenini, Red Hat datmnda yeralan
  /etc/sysconfig/keyboard dosyasna ekleyebilirsiniz. Kullanabileceiniz
  dosya isimlerinden bazlar trq, trf ve tralt'tr.


  44..  MMeettiinn eekkrraann ((kkoonnssooll)) yyaazzttiipplleerriinniinn yykklleennmmeessii


  Metin ekranda Trke grebilmek iin birka ileme daha ihtiyacmz var.
  Bunlardan ilki Trke karakterleri ieren yaztiplerinin yklenmesi. Bir
  yaztipini yklemek iin setfont komutunu kullanyoruz.



       $ setfont latin5u-16.psf.gz




  Yukardaki komut /usr/lib/kbd/consolefonts dizini altndaki
  latin5u-16.psf.gz yaztipi dosyasn ykledi. Bu dizin altnda yeralan, ya
  da yukarda belirttiim ftp adresinden indirdiiniz ve ad latin5 ile
  balayan tm yaztipleri Trke karakterler ierir. Birka deneme de siz
  yapn. zellikle latin5u-12 ve latin5u-14 dosyalar daha kk yaztipi ierir
  ve ekranda ayn anda daha ok karakter grntleyerek alma alannz
  geniletir.



  Metin ekranda kullanabileceiniz tm Trke yaztiplerini
  ftp.gelecek.com.tr <ftp://ftp.gelecek.com.tr/pub/turkce> dizini altnda
  bulabilirsiniz.




  44..11..  SSoonn ddzzeellttmmeelleerr

  Atlmas gereken birka adm daha kald. nce /etc/inputrc dosyas iine
  aadaki satrlar ekleyin. Eer dosya yoksa kendiniz oluturun.
       set input-meta on
       set convert-meta off
       set output-meta on




  Ardndan /etc/profile dosyasnn sonuna, aadaki satrlar ekleyin.



       export INPUTRC=/etc/inputrc




  Artk rahatlkla bash komut satr altnda Trke yazabilir ve
  okuyabilirsiniz. Yukarda yaplan ilemleri eer /etc/rc.d/rc.local
  dosyasna eklerseniz, herkes iin tanml bir klavye elem dosyas ve
  yaztipi yaratm olursunuz:



       setfont latin5u-16.psf
       loadkeys trq.map.gz





  55..  eeiittllii uuyygguullaammaallaarrddaa TTrrkkee kkuullllaannmm



  55..11..  PPiinnee


  Pine ile Trke ileti gndermek ve almak istiyorsanz, .pinerc dosyasnda,
  character-set deikeninin karsnda, aadaki deiiklii yapmanz gerekiyor:



       # Reflects capabilities of the display you have. Default: US-ASCII.
       # Typical alternatives include ISO-8859-x, (x is a number between 1 and 9).
       character-set=ISO-8859-9




  Yukardaki deiiklikleri yaptktan sonra, pine ile kolayca Trke
  karakterler ieren e-posta yollayabilirsiniz.



  55..22..  NNeettssccaappee


  Netscape'te yaztipi seimi iin, Edit - Preferences - Appearance - Fonts
  - For the Encoding mensne gidin ve buradan ``Turkish (iso-8859-9)''
  seeneini iaretleyin. Daha aada yeralan ``Use my default fonts,
  overriding document-specified fonts'' seeneini iaretlemeniz halinde
  ise Netscape, sadece sizin belirttiiniz yaztiplerini ekranda
  gsterecektir.  Yine de Netscape ile Trke yaztiplerini grmekte sknt
  ekerseniz View -> Encoding -> Turkish (ISO-8859-9) seeneini
  iaretlemelisiniz.

  Genel kural olarak yaztipini semenize izin veren tm yazlmlarda Trke
  yaztiplerini kullanabilirsiniz.



  55..33..  KKDDEE aallttnnddaa TTrrkkee


  KDE pencere arayznn byk bir ksm Trkeye evrildi. 1.0 srmnden itibaren
  gelen Trke destei ile pek ok uygulama yazlmn Trke altrabiliyorsunuz.



  KDE altnda, programlarn Trke almas ve mesajlarn Trke kmas iin kcontrol
  programn altrn. Sol tarafta yeralan Desktop - Language mens iinde ilk
  dil olarak Turkish'i sein. Bundan sonra aacanz her KDE program, eer
  destekleniyorsa Trke alacaktr.



  55..44..  kkvvtt


  kvt, KDE ile birlikte gelen bir terminal emlasyon programdr. kvt'de
  kullanacanz yaztipini semek iin, srasyla


  +o  Seenekler - Yaztipi mensne girin.

  +o  Karakterler seeneinin yanndaki dmeden iso-8859-9 seeneine tklayn.

  +o  sterseniz boy, tr ve dier seeneklere de gzatabilir ve bunlar
     deitirebilirsiniz. zellikle Courier yaztipi en iyi grnty
     salayacaktr.

  +o  kvt'ye geri dnn.

  Artk kvt altnda Trke yazabilirsiniz. Ancak X Window'da henz Trke
  karakterlerinizi tantmadysanz yukarda yazlanlar yapmak mmkn olmaz.
  Bunun iin nce ``X Window Trke yaztiplerinin yklenmesi'' bal altnda
  yeralan ynergeleri izleyin.



  kvt'nin yeni bir srmn kullanmanz halinde, nce kvt'yi altrn, ardndan
  farenin sa tuuyla kvt zerinde herhangi bir noktaya basn. Yukardaki
  maddeleri srasyla takip edin.




  55..55..  GGNNOOMMEE aallttnnddaa TTrrkkee

  GNOME masast altnda, zellikle gnome terminal altnda yaayabilmeniz
  muhtemel Trke karakter sorununa zm iin, aadaki maddeleri uygulayn:




  +o  Bir gnome terminal an. GNOME panelinin (ekrann en altnda) zerinde
     yeralan ekran grnts zerine tklayabilirsiniz.

  +o  Settings - Preferences iine girin. Font karsndaki kutucukta, halen
     kullanlan yaztipi yeralmaktadr. Karsndaki kutuya (Browse) tklayn.


  +o  Filter sekmesine tklayn. Charset blmnden ISO8859-9'u sein. Ok'i
     tklayn.

  +o  Ok diyerek son pencereden de kn. imdi gnome terminalde Trke
     karakterleri grebileceksiniz.



  66..  ZZaammaann ddiilliimmii aayyaarrllaarr


  Trkiye, Greenwich'ten 2 saat ileride yeralan zaman dilimi kua
  iindedir. Bunu, bir e-posta aldnz zaman iletinin en st ksmnda yeralan
  +02:00 iaretinden de anlayabilirsiniz. Eer hatal bir zaman diliminde
  yeralyorsanz, yaplmas gereken ilemler aadadr. Alternatif olarak, Red
  Hat ve Mandrake datmlaryla gelen timeconfig paketi zaman dilimini
  ayarlamanz konusunda yardmc olacaktr.



  nce /etc/localtime saat ayar dosyasn silin:



       # rm /etc/localtime




  Ardndan, bu dosyay bir sembolik ba ile,
  /usr/share/zoneinfo/Europe/Istanbul dosyasna balayn.



       # ln -s /usr/share/zoneinfo/Europe/Istanbul /etc/timeconfig




  timeconfig paketinde ise sadece ``Turkey'' seeneini iaretleyin ve kn.

  Eer /etc/localtime dosyas yoksa, bata sendmail olmak zere pek ok
  programda ho olmayan hata mesajlar alrsnz.


  77..  XX WWiinnddooww ddeesstteeii


  Metin tabanl bir ekran altnda Trke yazdktan ve uygulamalarmz Trke
  yaztipleriyle kullanmaya baladktan sonra X Window altnda nasl Trke
  yazlr ve okunur, grelim.


  77..11..  XX WWiinnddooww TTrrkkee yyaazzttiipplleerriinniinn yykklleennmmeessii


  ncelikle yapmamz gereken, Trke yaztiplerinin X Window'a tantlmasdr. X
  Window alrken, hangi yaztiplerini ykleyeceini belirlemek amacyla baz
  ntanml dizinlere bakar. Bu dizinler, /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config
  dosyasnda belirtilmitir.



  RPM paketlerini kurabileceiniz bir datm kullanmanz halinde, Trke
  yaztiplerini ve klavye harita ek dosyasn yklemiseniz, iiniz ok kolay.
  Bu dosyalar ykleyip yklemediinizi bilmiyorsanz aadaki komutu altrn.
       # rpm -qa | grep ISO8859-9
       XFree86-ISO8859-9-75dpi-fonts-2.1.2-1
       XFree86-ISO8859-9-2.1.2-1
       XFree86-ISO8859-9-100dpi-fonts-2.1.2-1




  Yukardaki satrlara benzer bir kt alm olmanz gerekiyor (srm numaralar
  farkl olabilir). Eer almadysanz Trke yaztiplerini kurmamsnz demektir.
  Eer Red Hat Linux kullanyorsanz, CD'yi srcye yerletirip srayla u
  ilemleri yapn:



       # mount /dev/cdrom
       # cd /mnt/cdrom/RedHat/RPMS/
       # rpm -i XFree86-ISO8859-9-75dpi-fonts-2.1.2-1
       # rpm -i XFree86-ISO8859-9-2.1.2-1
       # rpm -i XFree86-ISO8859-9-100dpi-fonts-2.1.2-1




  Yaztiplerini ve klavye elem dosyasn sisteminize kurduktan sonra bir
  sonraki adma gein.



  imdi, daha nce yarm braktmz noktaya geri dnelim. X Window'un ykleyecei
  yaztiplerinin bulunduu dizinler /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config
  dosyasnda belirtiliyordu.



  Bu dosya iinde, aadakine



       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc/"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi/:unscaled"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/100dpi/:unscaled"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Type1/"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Speedo/"




  ya da buna



       FontPath    unix/-1




  benzer satrlar greceksiniz.

  Bu satrlarn en bana, kurduumuz Trke yaztipleri neredeyse o dizinin adn
  yazyoruz. Red Hat Linux 6.0'dan itibaren Trke yaztipleri
  /usr/share/fonts/ISO8859-9 dizinine kuruluyor. Bu dizin patikasn
  XF86Config dosyasnn en stne ekleyelim. Tm Trke yaztipleri kurulmusa
  /usr/share/fonts/ISO8859-9 dizini altnda aadaki dosyalar
  grebilirsiniz:

       # ls -al /usr/share/fonts/ISO8859-9/
       total 17
       drwxr-xr-x   5 root     root         1024 Feb 13 19:04 .
       drwxr-xr-x  11 root     root         1024 Feb 15 18:46 ..
       drwxr-xr-x   2 root     root         6144 Feb 13 19:04 100dpi
       drwxr-xr-x   2 root     root         6144 Feb 13 19:04 75dpi
       drwxr-xr-x   2 root     root         1024 Feb 13 19:04 misc




  imdi ISO8859-9 dizininde Trke yaztiplerimizin bulunduunu
  /usr/X11/lib/X11/XF86Config dosyasnda belirtelim.



       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/misc"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/75dpi"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/100dpi"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc/"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi/:unscaled"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/100dpi/:unscaled"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Type1/"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Speedo/"




  Tabi, bu dosyada "FontPath  unix/:-1" satr varsa, ekleme yapacanz satr
  da "FontPath   unix/:-1" satrnn bana koymanz gerekiyor.



  u anda yaztiplerimizi sisteme tantm durumdayz. X Window alrken nce en
  stteki FontPath bilgileri okunacaktr.

  imdi X Window'a girin. Netscape ile herhangi bir Trke dosyay
  grntleyebilirsiniz.



  77..22..  XX WWiinnddooww aallttnnddaa TTrrkkee kkllaavvyyee kkuullllaannllmmaass


  Sra geldi klavye ayarlarnn yaplmasna. Red Hat ile birlikte, Trke
  klavye elem dosyalar da geliyor. Bu dosyalar, /usr/X11R6/lib/X11/etc
  dizininde yeralyorlar:



       # cd /usr/X11R6/lib/X11/etc/
       # ls -al xmodmap.*
       -r--r--r--   1 root     root         4988 Oct 10 10:53 xmodmap.std
       -rw-r--r--   1 root     root         2764 Oct  6  1998 xmodmap.tralt
       -rw-r--r--   1 root     root         2316 Oct  6  1998 xmodmap.trf
       -rw-r--r--   1 root     root         2316 Oct  6  1998 xmodmap.trq




  Yukardaki dosyalar srasyla standart Amerikan klavye, alt Trke klavye,
  F klavye ve Q Trke klavyeye karlk geliyor. X Window'a girerken bu
  klavyelerden bir tanesini aktif hale getirmemiz gerekiyor. rnek
  olarak, Q Trke klavyenin, X Window alrken etkin olmas iin,
  /home/kullanc-ad/.xinitrc dosyasna aadaki satr eklemelisiniz.

       xmodmap /usr/X11R6/lib/X11/etc/xmodmap.trq




  .xinitrc dosyasna, kullandnz pencere ynetecisini altracak ekilde bir
  eklenti de yapmanz gerekecektir. Bu eklentiyi de yaptktan sonra
  dosyann son hali aadakine benzer bir hal alr:



       xmodmap /usr/X11R6/lib/X11/etc/xmodmap.trq
       startkde




  Tabi siz startkde yerine istediiniz pencere yneticisini altracak
  ekilde bir komut yazabilirsiniz.

  X Window'a girdikten sonra da klavye haritasn deitirmek mmkndr. Bunun
  iin yukarda rnei bulunan xmodmap komutunu dorudan xterm altnda
  altrabilirsiniz.

  X Window altnda kullanlan klavye elem dosyalarndan xmodmap.tralt,
  konsol ekranda kullanlan tr.alt dosyasndan biraz farkllk gsteriyor.
  Konsol altnda, herhangi bir Trke karakteri bastrmak iin ALT tuunu
  kullanrken, X Window altnda ALT-GR tuunu kullanmalsnz.

  XFree86'daki gzel bir zellik de, konsolda kullanlan klavye elem
  dosyasnn aynsnn, X Window alrken de kullanlabilmesi. Bunun iin,
  /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config dosyasnda,



       XkbDisable




  eklinde bir satrn bulunmas gerekir.



  88..  YYaappllaaccaakkllaarr


  Nefesimin yettii bir noktada, uluslararaslatrma (i18n -
  internationalizaton) ve yerelletirme (l10n - localization) konularna
  da girmek istiyorum. Bu sayede rnein ayn kaynak kodu derleyerek, farkl
  diller iin farkl tarih gsterimleri sunabilirsiniz. Bir dosya iinde
  sralama yaparken "" karakterinin, "c"den hemen sonra gelmesini
  salayabilirsiniz. i18n sayesinde bir yazlmn kullanl ok artar. KDE gibi
  gzel bir masast paketini imdi Trke kullanabiliyorsanz bunu i18n
  desteine borlusunuz.

  Bunlarn yannda, srada Star Office'in Trke ayarlarnn yaplmas var.
  Saolsun Sun Microsystems, Star Office'i serbest brakarak Linux
  kullanclarnn ok gelimi bir ofis paketine sahip olmalarna yardm etti.
  Bize de bu nimetten yararlanmak kald.

  Sevgi, sayg, Linux




